vrijdag 15 juli 2005

Jeugdherinneringen aan dorpskern Renkum en Jufferswaard (2)

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Echo's van zes dorpen, uitg. juli 2005, pp. 11-23

VOORLOPIG MET ILLUSTRATIES VAN BEPERKTE KWALITEIT

Door G.A.W. van der Schouw.

We vervolgen onze rondwandeling door de Dorpsstraat van Renkum bij Café van Wamel, Dorpsstraat nummer 2. Daar ging ’s zaterdags na werktijd vanaf de "Jufferswaard" en 's zondags na de hoogmis menigeen een hartversterkertje halen. Op nr. 4 zat Paul Verhoef met sigaren van allerlei merken zoals Schimmelpenmnck, Hofnar, Panter, Willem 11 enz. en niet te vergeten de rooktabak van Friese Herenbaai, Rode Ster en vooral de pruimtabak B.K. die favoriet was bij opa van der Schouw. Toen Paul Verhoef er mee stopte, kwam daarin de groentezaak van de fam. Klomp, met verschillende kinderen, waarvan ik me nog Jan en Gijsje herinner.
Op nr. 6 zat dameskapsalon Bouwman (voorheen Remmerden), die de dames voor het weekend weer aan een net kapsel hielp. Naast de kapper op nr. 8 de winkel en op nr. 10 de smederij van W.G. Jansen "de smid". Daar heb ik goede herinneringen aan, omdat ik vaak een babbeltje maakte met zijn zoon Henk en zijn dochter Miep. Deze had een goede zangstem. Ook had ik een keer, met het sleetje rijden vanaf de schoolweg (Don Boscoweg) richting Dorpsstraat zo'n snelheid, dat ik de Dorpsstraat over vloog en in de smederij van Jansen belandde, waarop Jansen me vroeg: "Kom jij me helpen vriendje?" Ik wist op dat moment geen antwoord.

Dan had je op nr. 12 Henk Kaal, een grote stevige man die een manufacturenzaak dreef en op nr. 14 zat de vishandel van de fam. Rijsemus, met de zonen Godefried, die later een viszaak had in de Veerstraat in Wageningen, Hans de middelste van de jongens en Joost de jongste, die later vertegenwoordiger werd bij een autobedrijf in Wageningen. Van de dochters van de familie herinner ik me nog Mien en Grada.
Daarna kwam de bekende kruidenier Jantje J. Jacobs, met op nr. 16 de winkel en op nr. 18 het woonhuis. Deze man bedacht altijd voor zijn winkeletalage iets leuks b.v. tegen de paastijd een elektrische springende haas of een bewegende kip met eieren erom heen en in december een elektrische spoortrein, die door de hele etalage liep, waarvan ik uren kon genieten. Prachtig vond ik dat!
Niet te vergeten de fietsenmaker Jan Lentjes op nr. 20, die alles wat krom was recht wist te maken, desnoods met behulp van hamer en tramrails! En op nr. 22 had je Deci v. d. Burg, de bakker, naar ik meen met 2 zonen, Dick en Cor. De winkel lag gelijk met de Dorpsstraat en werd bediend door Mw. v.d. Burg - Maters, terwijl de bakkerij onder het woonhuis en de winkel was. Tussen nr. 20 en 22 was ook nog een open ruimte waarop een loodsje tegen nr. 20 was aangebouwd, bestemd voor opslag van de takkenbossen. Deze werden gebruikt voor het stoken van de bakoven van de bakkerij. In de bakkerij stond een lange tafel waarop het deeg in bakvormen werd gedaan.
Nr. 24 was het woonhuis dan de fam. Maters, de schoonouders van bakker v. d. Burg. Het was n.l. een dubbel blok d.w.z. dat de nrs. 22 en 24 onder één kap vielen. Naast nr. 24 lag een steegje.
Daarna volgde een blokje van 3 winkel - woonhuizen met de nrs. 26-28-30. Op nr. 26 bedreef Willem Heij zijn sigaren en sigarettenhandel. Op nr. 28 zat het café van A.H. Leeuwis of te wel Bart Leeuwis, die daar de scepter zwaaide. In dat café werd éénmaal per jaar en wel op 5 oktober door opa van der Schouw met zijn 3 zonen de verjaardagsborrel genuttigd. In dat pand werd later de apotheek "Renkum" gevestigd! En op nr. 30 hadden we dan de kapper Eduart de Jong, waar op woensdagmiddag de kinderen voor één dubbeltje geknipt werden.

Na weer wat tussenruimte kwam een blokje van 2 woonhuizen met de nrs. 30a en 32. Mw. Emmen - Stroucken had op nr. 30a een winkeltje in souvenirs en beelden voor katholieke gezindten, terwijl op nr, 32 dhr. H. Staring onder zijn huis een meubelmakerij had. Na nog wat tussenruimte en tevens wat verder van de Dorpsstraat afgelegen had je dan de nrs. 34 en 34a.
Op nr. 34 woonde Mw. Franken. Daar stond ook nog de oude dorpspomp, die vroeger werd gebruikt voor mens en dier, terwijl op 34a de "vrachtrijders" van dhr. Pluim hun bedrijf uitoefenden. De nrs. 34 en 34a zijn omstreeks 1941 afgebroken en op de opengevallen plek is in de jaren 1945-1947 een noodwinkel geweest in kruidenierswaren. Dan wat ruimte waarop villa "Margaretha" stond en nog steeds staat, waarmee ik mijn verhaal begon bij de belichting van het zuidelijke gedeelte van de Dorpsstraat.
Om de wandeling rond te maken wil ik nog even terug naar de hoek van de Melkdam en de Dorpsstraat. Vanaf de Melkdam gezien, kon je dan ook rechtstreeks op de Utrechtseweg kijken, alwaar je dan in oostelijke richting tot de bocht bij het klooster (21, zie kaart op pagina 14 en 15) van de zusters deze weg kon volgen. Vanuit die bocht gaan we terug in westelijke richting, dan had men tussen het klooster en de Schoolweg nog een geel gesausd huis van 2 onder één kap, waarvan aan de oostzijde de familie Emmen woonde en aan de westzijde de familie Gerritsen. Hierna kwam de Schoolweg en dan een dubbele woning (22), waarvan aan de oostzijde de familie Harten woonde. Dit huis werd op 18 september 1944 door
oorlogshandelingen zwaar beschadigd. Daar vonden tijdens herstelwerkzaamheden de schilder Emmen uit de Dorpsstraat en zijn zoon Theo de dood. Aan de westzijde van de dubbele woning bij de Schoolweg woonde het hoofd van de Ned. Herv. School, meester Schuurman, ook "het krielhaantje" genoemd. Daarna de naar achter gelegen Ned. Herv. School met een schoolplein ervoor dat tot aan de Utrechtseweg
reikte, waar de ''Wilhelminalinde" (23) met het fraaie smeedijzeren hekwerk er omheen het schoolplein sierde.
Afbeelding Pagina 14 en 15: Detail van een luchtfoto uit 1944 van het dorpscentrum van Renkum waarop bovenstaande huizen staan aangegeven. (Bron: Collectie G.A. W. van der Schouw, W. U.R.).

De complete route:
Nr.1
Nr.2
Nr.3
Nr.3a
Nr.4
Nr.5
Nr.6
Nr.7
Nr.8
Nr.9
Nr.10
Nr.11
Nr,12
Nr.13
Nr.14
Nr.15
Nr.16
Nr.17
Nr.18
Nr.19
Nr.20
Nr.21
Nr.22
Nr.23

Nr.24

Nr.25
A’dorpsstraat 5
Kerkstraat
Dorpsstraat
Dorpsstraat
Veerweg
Veerweg
Veerweg
Veerweg
Veerweg
Zomerdijk
Zomerdijk
Zomerdijk
Melkdam
Melkdam
Zomerdijk
Zomerdijk
Zomerdijk
Melkdam
Melkdam
Melkdam
Melkdam
Utrechtseweg
Utrechtseweg
Utrechtseweg -

Utrechtseweg -
Dorpsstraat
Dorpsstraat 3+5+7
winkel slager D. v. Beek (woonh. A’dorpsstr.5a)
Ned. Herv. Kerk
villa "Margaretha"
kruising Veerweg / Kerkstraat
kruising chloorbeek
kruising fabrieksspoor
luchtspoor (kolentran sport)
Veerhuis
Veerkop - loswal
zandplaat (ten oosten v. d. Veerkop)
zwembad
schuit van Stef v. Wamel
boerenhuis Ariëns (ovenbaas)
stulpje de Bruijn (stalknecht)
steenoven "Jufferswaard"
ligplaats rivierschepen
zanddroger dhr. Gerritsen
ijsbaan IJsvereniging "Vooruit"
drooghutten "Jufferswaard"
eindpunt klei-opslag "Jufferswaard"
schippersbeurs Jan v. Wamel
Klooster "St. Maria"
woning familie Harten
"Wilhelminalinde"
(Ned.Herv.School)
kerkplein R.K. Kerk nr.153
kerkplein en pastoie nr. 1
huize "Frisia"
*
**
***
Groenedaalseweg 73
Achterdorpsstraat 3
Bergerhof 9
Geboortehuis Gradus v.d.Schouw, 1866
Geboortehuis J.Th.v.d.Schouw, 1904
Geboortehuis G.A.W. v.d.Schouw, 1928

Afbeelding: Op deze kaart nog enige bijzonderheden in de omgeving van Renkum met o.a. De Kortenburgse-, Molen-, en Heelsumsebeek, de steenfabrieken en het oude veer. (Kaart: Collectie G.A.W. van der Schouw).
(16) (17)
Naast de school stond "Ons Huis" dat bewoond werd door de familie de Leeuw, met parallel aan dat schoolplein een lange voortuin, die ook tot aan de Utrechtseweg reikte. In deze voortuin staat nu dichter naar de weg toe een woning.
Vervolgens had men een dubbele woning die bewoond werd door de familie Luyks, waar nu de "antiek"-handel van de fa. Bregman is gevestigd. Naast de oprit van de fa. Bregman een woning die bewoond werd door de gezusters Remmerden.
Dan kreeg je woning nr. 149 met daar achter de garage van Herman Termaten, met aan de westzijde van het woonhuis een brede oprit naar de garage toe.
Hierna volgde villa "Lemgo" op nr. 151, waarin veel verenigingen van "roomse" zijde vergaderden. De ingang was aan de westzijde van de villa aan het kerkplein van de R.K. Kerk.
De R.K. Kerk stond (staat) wat verder van de weg af, met een groot kerkplein (24) ervoor, dat tot aan de Utrechtseweg reikte. De nummering van de kerk was en is nog steeds nr. 153. Op het kerkplein is in de vijftiger jaren een monument opgericht ter nagedachtenis aan de jongens uit de R.K. gemeenschap die gesneuveld zijn in de strijd om het behoud van Indonesië 1945-1950, te weten Anton van Kesteren, Dolf Verstegen en Piet Jacobsen. Later zijn ook de namen van de andere gesneuvelde jongens uit Renkum op de gedenkplaat van het monument geplaatst n.l. H. Blauw, T. van Gelder, G.A. Welle en D. Schenkhof.
Het kerkplein was aan de straatzijde afgebakend met 2 pilasters, waarin scharnieren waren bevestigd en aan die pennen hingen witgeschilderde houten hekken, die tijdens processies werden gesloten.
Tevens liep langs de straatzijde naar de oostzijde tot de oprit van de garage van Herman Termaten en naar de westzijde tot en met de pastorie een stenen muur met daarop een ijzeren hekwerk gemonteerd. De ingang van de R.K. pastorie lag aan de oostzijde van het kerkplein.

Tussen de panden van garage Termaten en de pastorie lag in 1936 de tramrails met een bocht vanuit de Utrechtseweg in westelijke richting het dorp in. In die bocht had de rail een binnen keerrug waardoor het regenwater er vaak zand in spoelde, waar in het voorjaar de hagedisjes zich heerlijk in het zand koesterden.
Zo nam ik ook een keer een hagedisje mee naar school en zette hem in het klaslokaal bij mijn bank op de grond. Binnen de kortste keren was het raak, want dat beestje bleef niet op zijn plaats zitten en ik kon verdwijnen met mijn vriendjes, omdat dit niet op prijs werd gesteld. En dat heb ik toen geweten!
Aan de westzijde van de pastorie liep een “eigen weg”. Nu is dat de Don Boscoweg die vanaf de Dorpsstraat langs de Don Boscoschool, toen de R.K. Jongensschool, loopt. Deze eigen weg behoorde bij de pastorie. Voorbij deze weg kregen we huize "Frisia" (25) waar aan de oostzijde van het pand J.Th. ofwel Jo v. Swaay woonde. Hij was de koster van de R.K. Kerk. Aan de westzijde woonde de familie Jan Peelen met hun twee dochters, Doortje en Bertha. Hun voordeur mondde uit in het steegje dat naar de huizen van de Achterdorpsstraat nr.l en 3 liep, waar de familie v.d. Schouw woonde. Dat steegje werd gevormd door de westzijde van huize "Frisia" en de slagerswinkel van de familie D. v. Beek. Deze was nog genummerd als Dorpsstraat
nr.7. Vroeger liepen de nummers iets anders n.l. huize "Frisia" had de nrs. 3-5-7 en had de ingangen: oost = nr. 3; zuid = nr. 5; west (steegje) = nr. 7; ingang zuid is later vervallen en men heeft de nummering opgeschoven. Van hieruit ben ik ook met mijn verhaal begonnen!
Ik wil de roots vanuit mijn geboortedorp niet verloochenen en wat ik heb meegekregen aan liefde voor de natuur en railvervoer. Ik heb nog steeds bewondering voor Wes Beekhuizen zoals hij ons dorp en de natuur beschrijft in zijn prachtige boek "Groen was mijn dorp" uit 1973, waaruit ik nog verschillende herinneringen ophaalde over dingen die er omstreeks 1938 nog waren en nu veranderd of verdwenen zijn.

Afbeelding: Plan herstel van het perceel Achterdorpsstraat 5 te Renkum (1945). (Kaart: Collectie G.A.W, van der Schouw).
Afbeelding: "Schouwburcht", 1903 t/m 1945, Achterdorpsstraat nummer 3 te Renkum. (Foto: Collectie G.A. W. van der Schouw).

Het leeftijdsverschil tussen hem en mij is nog altijd 24 jaar, maar ik hoop toch dat ik op deze manier mijn steentje heb kunnen bijdragen aan de historie van ons mooie dorp.
Ik vind het nog altijd jammer, dat het railvervoer in onze zuidwest hoek van de Veluwe niet zo spaarzaam is bedeeld, wat veel behoud van de natuur had betekend!
Toen de elektrische tram van Arnhem via de Veluwezoom naar Utrecht, in 1937, werd opgeheven, vond ik dat als kind maar niks, dat er bussen gingen rijden. Als ik met opa mee mocht naar het stortveld van de papierfabriek, dan keek ik uit naar het trammetje met stortvuil dat bestuurd werd door Chr. Versteeg; dat was in ieder geval een tram!

Afbeelding: Familie G. van der Schouw. Deze foto is genomen tegen de achterzijde van het slachthuis van slagerij Joost de Wit resp. Dirk van Beek. Op de foto in het middenstaand, zoon Johan die zijn verplichting aan 'de Nationale Militie' vervulde. Foto uit 1924. (Collectie G.A. W. van der Schouw).

Het vervoer zat ook wel in de familie, nl. ca. 1850 was Jan v.d. Schouw vrachtrijder en bierdrager; ca. 1900 was opa, Gradus v.d. Schouw (*) schipper in zand en steen; ca. 1936 trouwde een dochter van opa, Marie, met schipper L.A. Wennekes; ca. 1925 wilde mijn vader, Jo v.d. Schouw (**), chauffeur worden, maar wegens familieomstandigheden lukte hem dat niet en ondergetekende (***) was altijd al gecharmeerd van railvervoer en ging vanaf ca.1948 vaak op de fiets naar mijn vriend in Ede, waar we naar het station Ede -Wageningen gingen om daar de treinen en stoomlocomotieven te bestuderen. Later, omstreeks 1954, ben ik nog met Wim v. Kesteren, (hij woonde aan de zandweg nabij de Hogenkampseweg) gestationeerd geweest op het NS-depot in Arnhem. Daar reden we als leerling-machinist op stoom naar Winterswijk in het personenvervoer en het goederenvervoer. Dat gebeurde ook in "Het Broek" te Arnhem of in "De Aam" te Eist. Het was hard werken, maar ik deed het met plezier, Vooral als ik met machinist Evert Mulder, Wim v. Barneveld of Joling op de locomotief nr. 3742 de rit Arnhem / Winterswijk ging maken via Zevenaar en Doetinchem door het boeiende Achterhoekse landschap, was dat
voor mij het einde! De locomotief nr. 3742 werd gesloopt op 18 juli 1957 bij de fa. Simons te Rotterdam.
Inmiddels was ik getrouwd en heb i.v.m. de gezondheidstoestand van mijn echtgenote en op medisch advies het besluit genomen om hiervan af te stappen, Hoewel het heimwee naar het railvervoer altijd is gebleven. De tijden veranderen en daar ontkomt niemand aan. Zelfs de NS niet, want daar werd in 1958 het stoomgedeelte opgeheven!
Het railvervoer en het gevoel voor de natuur heb ik in mijn geboortedorp leren ontdekken en draag dit nog altijd met mij mee. Ik hoop hiermee een kleine bijdrage te hebben geleverd aan de historie over mijn jeugd in het mooie Renkum aan de Rijn aan rand van zuidwest Veluwe!

Geboorteplaatsen:
(*) Groenendaalseweg 73 - G. v.d. Schouw (1866)
(**) Achterdorpsstraat 3 - J. Th, v.d. Schouw (1904)
(***) Bergerhof 9 - G.A.W. v.d. Schouw (1928)

Bronnen:
• Groen was mijn dorp, van Wes Beekhuizen
• Speciale Collecties, Bibliotheek Wageningen U.R.
• Foto-overzicht Dorpskern Renkum, 3147 106G 2816 12 SEP 44F/36//541 SQDN


Geen opmerkingen:

Een reactie posten